Romanovi — tri veka carstva koja se završilo u jednom podrumu

Retko koja dinastija je počela tako neupadljivo, a završila se tako stravično. Romanovi su tri veka vladali najvećom zemljom na svetu — od zabačene moskovske kneževine do carstva koje se prostiralo od Baltika do Pacifika. A onda je, u jednoj jedinoj noći 1918. godine, sve to zbrisano u podrumu jedne kuće u Sibiru.

Dečak izabran iz haosa

Rusija je krajem 16. veka utonula u takozvano “Smutno vreme” — decenije bez čvrste vlasti, sa lažnim carevima i stranim najezdama. Da bi haosu stali na kraj, ruski velikaši su 1613. godine na presto izabrali mladića koji je delovao bezopasno i kome niko nije zavideo: šesnaestogodišnjeg Mihaila Romanova, dalekog rođaka prethodne dinastije. Slično kao i kod Habsburga vek ranije, upravo je ta prividna bezopasnost otvorila put dinastiji koja će vladati sledeća tri veka.

Prvi Romanovi vladali su oprezno, obnavljajući razorenu državu. Ali pravi preokret stigao je tek sa jednim od najneobičnijih vladara evropske istorije.

Car koji je radio kao brodograditelj

Petar I, upamćen kao Petar Veliki, preuzeo je presto odlučan da Rusiju, dotad zatvorenu i tehnološki zaostalu zemlju, po svaku cenu uvede u Evropu. Da bi to postigao, učinio je nešto što nijedan vladar pre njega nije ni pomislio: putovao je po zapadnoj Evropi inkognito i lično radio kao običan brodograditeljski šegrt u holandskim i engleskim brodogradilištima, učeći zanate rukama umazanim u katran.

Vrativši se kući, silom je modernizovao vojsku, upravu i običaje — čak je plemićima naređivao da skraćuju brade i nose zapadnjačku odeću. Godine 1703. na baltičkoj obali osnovao je novi grad, Sankt Peterburg, koji je učinio prestonicom — “prozorom Rusije ka Evropi”. A 1721. godine, posle pobede nad Švedskom, proglasio je Rusiju carstvom i sebe prvim ruskim carem.

Porodično stablo

Na naslovnoj slici je poslednja carska porodica na jednoj od retkih zajedničkih fotografija iz 1913. godine — car Nikolaj II, carica Aleksandra i njihovo petoro dece, snimljeni povodom trista godina vladavine dinastije koju je osnovao mladi Mihail.

Carica koja je proširila carstvo

Vek posle Petra Velikog, presto je nosila jedna od najsposobnijih vladarki u istoriji — Katarina II, upamćena kao Katarina Velika. Nemačka princeza po rođenju, na ruski presto nije došla krvnim srodstvom nego udajom — za Petra III, unuka Petra Velikog. Muža je, uz pomoć gardijskih oficira, zbacila sa vlasti svega šest meseci po njegovom stupanju na presto, a krunu zadržala za sebe. (Baš zato stablo između Petra Velikog i Katarine prikazuje isprekidanu liniju — u međuvremenu je vladalo još nekoliko manje upečatljivih careva i carica, čije bi navođenje samo zakomplikovalo priču.) Za trideset četiri godine vladavine proširila je carstvo na jug do Crnog mora i pokrenula reforme koje su Rusiju učinile jednom od velikih sila Evrope — sve dok se nije direktno sukobila i sa osmanskim carstvom, čiji su vazali dobar deo tog vremena bili i Srbi na Balkanu.

Napoleon, oslobođeni seljaci i bomba na nasipu

Pavla I je 1801. godine na prestolu nasledio sin Aleksandar I — Katarinin unuk i vladar koji je dočekao najveću pretnju po carstvo od osnivanja dinastije. Godine 1812. Napoleon Bonaparta je sa ogromnom vojskom prodro sve do Moskve, ali je Aleksandar odbio da potpiše mir. Grad je izgoreo, ruska zima je učinila svoje, a od francuske “Velike armije” na povlačenju je ostala tek senka. Aleksandar je pobedu odneo sve do Pariza — i postao jedan od najmoćnijih vladara tadašnje Evrope.

Pošto Aleksandar I nije ostavio zakonitog naslednika, presto je pripao njegovom mlađem bratu, Nikolaju I — strogom i vojnički nastrojenom vladaru čije se ime i danas vezuje za policijsku državu i gušenje svake slobodoumne misli. Njegov sin, Aleksandar II, pokazao se, ipak, kao reformator: 1861. godine ukinuo je kmetstvo i oslobodio desetine miliona seljaka koji su dotad bili u položaju sličnom robovima. Reforme ga, međutim, nisu spasle — 1881. godine ubijen je u Sankt Peterburgu bombom koju je bacio pripadnik revolucionarne organizacije, na obali kanala kojim se toga dana vozio.

Raspućin i raspad carstva

Poslednji car, Nikolaj II, presto je 1894. godine nasledio od oca, Aleksandra III — ali i porodičnu tragediju koja mu je obeležila vladavinu. Njegov jedini sin i naslednik, carević Aleksej, bolovao je od hemofilije, neizlečive bolesti krvi. Očajna carica Aleksandra oslonila se na samozvanog isceliteljа, seljaka Grigorija Raspućina, čiji je uticaj na dvoru izazivao sablazan i dodatno urušio ugled porodice.

Prvi svetski rat, u koji je Rusija ušla loše pripremljena, doveo je do gladi, poraza na frontu i opšteg očaja. U martu 1917. godine Nikolaj je bio prisiljen da abdicira — a u oktobru iste godine boljševici su preuzeli vlast u revoluciji koja će zauvek promeniti tok svetske istorije.

Podrum u Jekaterinburgu

Svrgnuti car i njegova porodica bili su zatočeni, a potom, u julu 1918. godine, prebačeni u kuću trgovca Ipatjeva u sibirskom gradu Jekaterinburgu. U noći između 16. i 17. jula, dok se prilikom boljševičkoj vlasti približavala protivnička vojska, cela porodica — car, carica, njihovo petoro dece i nekoliko poslužitelja — odvedena je u podrum i streljana.

Tim pucnjevima ugašena je dinastija koja je tri veka ranije počela izborom bezazlenog šesnaestogodišnjaka, a preko Petra Velikog i Katarine Velike izrasla u carstvo na dve trećine Evrope i Azije. Ostaci carske porodice pronađeni su i identifikovani tek decenijama kasnije, krajem 20. veka — a njihova sudbina i danas ostaje jedna od najpotresnijih priča o padu evropskih monarhija, uporediva jedino sa krajem Habsburga iste, 1918. godine.