Rečnik pojmova

Šta je tačno bio vazal? Ko je plaćao harač? Istorijski pojmovi objašnjeni jednostavno, azbučnim redom.

73 pojma

A

Apsolutizam: Oblik vladavine u kome vladar drži svu vlast, neograničenu ustavom ili skupštinom. Najčuveniji primer je francuski kralj Luj XIV, kome se pripisuje rečenica „Država — to sam ja“.
Arheologija: Nauka koja prošlost otkriva iskopavanjem i proučavanjem materijalnih ostataka — od oruđa i nakita do čitavih zatrpanih gradova poput Pompeje.
Aristokratija: Povlašćeni sloj društva, plemstvo. U antičkoj Grčkoj i naziv za oblik vladavine u kome vlada manjina „najboljih“.
Autokefalnost: Samostalnost jedne pravoslavne crkve — pravo da sama bira svog poglavara. Srpska crkva stekla ju je 1219. godine zaslugom Svetog Save.

B

Ban: Titula upravnika velike oblasti (banovine) u južnoslovenskim zemljama i Ugarskoj — po rangu odmah ispod vladara.
Bula: Svečana povelja pape ili vladara, overena visećim pečatom. Po zlatnom pečatu ime je dobila Zlatna bula — čuvena povelja ugarskog kralja iz 1222. godine.

C

Car: Najviša vladarska titula, iznad kraljevske; reč potiče od imena Cezar. Kod Srba ju je prvi poneo Dušan, krunisan 1346. u Skoplju.
Carina: Dažbina koja se plaća na robu pri prelasku granice. U srednjem veku važan izvor vladarskih prihoda — carine su se naplaćivale i na mostovima i trgovima.

Č

Čifluk: Privatni posed u Osmanskom carstvu na kome su radili zavisni seljaci — čifčije. Otimanje zemlje u čifluke bilo je jedan od uzroka srpskih ustanaka.

Ć

Ćirilica: Pismo nastalo u 9–10. veku u krugu učenika Ćirila i Metodija. Njime su pisani i Miroslavljevo jevanđelje i Dušanov zakonik.

D

Demokratija: Vladavina naroda (grčki: demos — narod, kratos — vlast). Rođena je u antičkoj Atini, gde su slobodni građani o državnim pitanjima odlučivali glasanjem.
Despot: Visoka vizantijska titula, odmah ispod carske. U Srbiji su je nosili Stefan Lazarević i Đurađ Branković — otuda naziv Srpska despotovina.
Dinastija: Niz vladara iz iste porodice koji nasleđuju presto — kod nas Nemanjići, Obrenovići i Karađorđevići, u Evropi npr. Habzburzi.
Diplomatija: Veština pregovaranja i održavanja odnosa među državama. Reč potiče od „diplome“ — savijene povelje koju su nosili izaslanici.

Dž

Džamija: Islamska bogomolja. U našim krajevima grade se od dolaska Osmanlija u 15. veku; uz džamiju obično stoji vitki toranj — minaret.

E

Epoha: Veliko istorijsko razdoblje sa zajedničkim obeležjima. Istoriju delimo na praistoriju, stari, srednji, novi vek i savremeno doba.
Esnaf: Udruženje zanatlija istog zanata u gradu — određivalo je cene, čuvalo kvalitet i školovalo šegrte. U zapadnoj Evropi zvali su se gilde ili cehovi.

F

Faraon: Vladar starog Egipta, smatran živim božanstvom — sinom boga sunca. Najpoznatiji su Keops, Ramzes II i dečak-faraon Tutankamon.
Ferman: Pisana naredba osmanskog sultana, snabdevena njegovim ukrašenim potpisom — tugrom. Fermanom je, na primer, 1830. Srbiji priznata autonomija.
Feudalizam: Društveno uređenje srednjeg veka: gospodar daje vazalu zemlju (feud) u zamenu za vernost i vojnu službu, a zemlju obrađuju zavisni seljaci — kmetovi.

G

Gladijator: Rob, zarobljenik ili plaćenik u starom Rimu koji se borio u areni za zabavu publike. Najčuveniji je Spartak, vođa velikog ustanka robova.
Grb: Znak-simbol porodice, grada ili države, nastao na viteškim štitovima da bi se ratnici prepoznavali. Nauka o grbovima zove se heraldika.

H

Harač: Glavni porez u Osmanskom carstvu koji su plaćali nemuslimani, „po glavi“ odraslog muškarca. Skupljao ga je haračlija.
Hronika: Zapis događaja redom kojim su se zbivali — svojevrsni dnevnik jednog grada, manastira ili države, dragocen istorijski izvor.
Humanizam: Duhovni pokret renesanse koji u središte sveta stavlja čoveka i vraća se znanjima antike. Humanisti su skupljali i proučavali stare grčke i rimske spise.

I

Imperija: Velika država koja vlada mnogim narodima i zemljama — carstvo. Rimska imperija obuhvatala je ceo Mediteran, „njihovo more“, kako su ga zvali.
Inkvizicija: Crkveni sud osnovan u srednjem veku za otkrivanje i suđenje jereticima. Pred njim se, između ostalih, našao i Galilej zbog tvrdnje da se Zemlja okreće.
Istorijski izvor: Sve što svedoči o prošlosti: dokument, novčić, građevina, fotografija ili predanje. Dele se na materijalne, pisane i usmene izvore.

J

Janičari: Elitna pešadija osmanske vojske, regrutovana „dankom u krvi“ — od hrišćanskih dečaka odvedenih i prevedenih u islam. Vekovima strah i trepet evropskih bojišta.
Jeres: Versko učenje koje zvanična crkva proglasi pogrešnim; njegovi sledbenici zovu se jeretici. U srednjem veku jeres se strogo progonila.

K

Kmet: Zavisni seljak u feudalizmu — vezan za zemlju koju obrađuje, dužan da gospodaru daje deo prinosa i radi na njegovom imanju (kuluk).
Kolonija: Naseobina ili čitava teritorija pod vlašću strane države. U antici su kolonije osnivali Grci i Feničani, a u novom veku evropske sile podelile su tako gotovo ceo svet.
Konzul: Najviši državni činovnik Rimske republike. Birana su po dvojica, na samo godinu dana — da nijedan ne bi prigrabio svu vlast.
Krstaški ratovi: Ratni pohodi evropskih hrišćana od kraja 11. do 13. veka, zvanično radi oslobađanja Svete zemlje. Učesnici su na odeći nosili znak krsta — otuda ime.

L

Legija: Osnovna jedinica rimske vojske, oko pet hiljada odlično uvežbanih vojnika — legionara. Legije su gradile i puteve, mostove i utvrđenja.
Letopis: Zapis događaja po godinama — „letima“. Srodan hronici; kod nas su letopise vodili manastiri, a danas ime nosi i najstariji srpski časopis, Letopis Matice srpske.

M

Migracija: Seoba pojedinaca ili čitavih naroda iz jednog kraja u drugi — zbog rata, gladi ili boljeg života. Velika seoba Srba 1690. jedna je od najpoznatijih u našoj istoriji.
Mit: Predanje o bogovima, herojima i postanku sveta kojim su stari narodi objašnjavali ono što nisu umeli da razjasne. Zbir mitova jednog naroda zove se mitologija.
Monarhija: Država na čijem je čelu vladar — kralj, car ili knez — čija se vlast po pravilu nasleđuje. Suprotnost joj je republika.

N

Nacionalizam: Ideja i pokret 19. veka da svaki narod treba da ima svoju državu. Podstakao je ujedinjenje Italije i Nemačke i borbu balkanskih naroda za nezavisnost.
Nomadi: Narodi bez stalnog boravišta koji se sele za stadima i pašnjacima — poput Huna, Avara i Mongola, čiji su konjanici menjali tok istorije.

O

Okupacija: Zaposedanje tuđe teritorije vojnom silom, obično privremeno i bez pristanka stanovništva.
Oligarhija: Vladavina male grupe ljudi — najbogatijih ili najmoćnijih (grčki: oligoi — malobrojni).

P

Patrijarh: Najviši poglavar pravoslavne crkve. Prvi srpski patrijarh bio je Joanikije II, uzdignut 1346, uoči Dušanovog carskog krunisanja.
Plemstvo: Povlašćeni, obično nasledni sloj društva — kod nas zvan i vlastela. Plemići su držali zemlju, sudili i ratovali kao vladareva vojska.
Polis: Grad-država u antičkoj Grčkoj: grad sa okolnim selima, sopstvenim zakonima, vojskom i bogovima zaštitnicima. Najpoznatiji su Atina i Sparta.
Povelja: Svečani vladarski dokument kojim se daruju zemlja, prava ili povlastice — manastiru, vlastelinu ili gradu. Ukrašavane su i pečaćene, pa su prava mala umetnička dela.
Praistorija: Najduže razdoblje ljudske prošlosti — od pojave čoveka do pojave pisma. O njoj svedoče samo materijalni ostaci, poput onih iz Lepenskog Vira i Vinče.
Prestonica: Glavni grad države, sedište vladara i vlasti — grad u kome stoji presto. Srpske prestonice bile su, između ostalih, Ras, Skoplje, Smederevo, Kragujevac i Beograd.
Puč: Nagli, obično nasilni prevrat kojim se preuzima vlast — najčešće ga izvode vojska ili zaverenici iz vrha države. Kod nas je najpoznatiji Majski prevrat 1903.

R

Raja: Naziv za potčinjeno nemuslimansko stanovništvo u Osmanskom carstvu, koje je plaćalo najveće dažbine i nije smelo da nosi oružje.
Reformacija: Verski pokret 16. veka pokrenut Luterovim istupom protiv zloupotreba u crkvi 1517. godine. Iz njega su nastale protestantske crkve, a Evropu su potresli verski ratovi.
Renesansa: „Preporod“ — procvat umetnosti, nauke i misli u 14–16. veku, nadahnut antikom. Doba Leonarda, Mikelanđela i Gutenbergove štampe.
Republika: Država u kojoj se vlast bira na određeno vreme, a ne nasleđuje (latinski res publica — javna stvar). Prva velika bila je Rimska republika.
Revolucija: Nagla i duboka promena državnog ili društvenog uređenja — poput Francuske revolucije 1789, koja je srušila apsolutizam i proglasila jednakost građana.

S

Sabor: Skupština; u srednjovekovnoj Srbiji skup vlastele i sveštenstva koji je birao vladare i donosio zakone — na saboru u Skoplju donet je Dušanov zakonik.
Senat: Vrhovno veće rimske države (latinski senex — starac, otuda „veće staraca“). U njemu su sedeli najugledniji Rimljani — senatori.
Spahija: Osmanski konjanik koji je za vojnu službu dobijao prihod sa dodeljene zemlje — timara. Seljaci sa timara davali su mu deo letine.
Sultan: Titula osmanskog vladara. Najmoćniji je bio Sulejman Veličanstveni, pod kojim se carstvo prostiralo na tri kontinenta.

Š

Šegrt: Dečak na učenju zanata kod majstora. Posle šegrtovanja postajao je kalfa, a tek posle „majstorskog ispita“ — majstor sa sopstvenom radnjom.
Šizma: Crkveni raskol. Velika šizma 1054. godine podelila je hrišćanstvo na katoličko (Rim) i pravoslavno (Carigrad).

T

Tiranin: U antičkoj Grčkoj — onaj ko silom preuzme vlast u polisu; danas naziv za svakog okrutnog i samovoljnog vladara.
Titula: Zvanje koje označava nečiji rang i dostojanstvo: knez, kralj, car, despot, vojvoda… Titule su se sticale nasleđem, zaslugom ili — osvajanjem.

U

Ustanak: Oružana pobuna naroda protiv vlasti. Prvi srpski ustanak 1804. prerastao je iz bune protiv dahija u borbu za oslobođenje od osmanske vlasti.
Ustav: Najviši pravni akt države, koji uređuje vlast i jemči prava građana. Prvi moderni srpski ustav — Sretenjski iz 1835 — bio je među najslobodoumnijima u Evropi.

V

Vazal: Plemić koji se zakleo na vernost moćnijem gospodaru i od njega dobio zemlju, uz obavezu da mu služi u ratu. I čitave države mogle su biti vazalne — kao Srbija posle Maričke bitke.
Vitez: Srednjovekovni ratnik-konjanik u oklopu, obično plemićkog roda. Viteštvo je podrazumevalo i kodeks časti: štititi slabije i držati zadatu reč.
Vladika: Narodni naziv za episkopa, crkvenog velikodostojnika. U Crnoj Gori vladike su od 16. do 19. veka bile i svetovni vladari — najpoznatiji je Njegoš.
Vojvoda: Vojni zapovednik; u modernoj Srbiji najviši vojni čin, koji su u Prvom svetskom ratu poneli Putnik, Mišić, Stepa i Bojović.

Z

Zadužbina: Crkva, manastir ili ustanova koju neko podiže „za dušu“, da ostane iza njega. Nemanjićke zadužbine — Studenica, Žiča, Hilandar — i danas stoje.
Zakonik: Zbirka zakona jedne države. Najčuveniji su Hamurabijev (Vavilon), Justinijanov (Vizantija) i naš Dušanov zakonik iz 1349. godine.

Ž

Žitije: Srednjovekovna biografija sveca ili vladara — spoj istorije i književnosti. Sveti Sava napisao je Žitije svetog Simeona, o svom ocu Stefanu Nemanji.
Župan: Starešina župe, oblasti kod ranih Srba. Vrhovni vladar nosio je titulu velikog župana — poslednji i najpoznatiji bio je Stefan Nemanja.