Marija Kiri

Godinama je, u šupi koja je prokišnjavala, mešala tone rude da bi iz njih izvukla zrnce nečeg što svetli u mraku. To zrnce zvalo se radijum — a žena koja ga je otkrila postala je prva osoba u istoriji sa dve Nobelove nagrade.

Devojka koja nije smela na fakultet

Marija Sklodovska rođena je 1867. godine u Varšavi, u delu Poljske pod ruskom vlašću, gde ženama upis na univerzitet nije bio dozvoljen. Znanje je zato krala gde je stigla — na tajnim predavanjima takozvanog “Letećeg univerziteta” — dok je godinama radila kao guvernanta da bi školovala sestru. Tek sa dvadeset četiri godine stigla je u Pariz i upisala Sorbonu, gde je diplomirala kao najbolja u generaciji — ponekad učeći gladna, u sobici bez grejanja.

Šupa u kojoj je svetlelo

U Parizu je upoznala fizičara Pjera Kirija, koji joj je postao suprug i najbliži saradnik.

Zajedno su se bacili na tajanstvene “uranove zrake” i 1898. godine objavili otkriće dva nova elementa: polonijuma, nazvanog po Marijinoj okupiranoj otadžbini, i radijuma. Da bi dokazali da radijum stvarno postoji, četiri godine su u trošnoj šupi preradili tone rude — za jedan jedini decigram.

Nagrade su stigle jedna za drugom: Nobelova za fiziku 1903. (koju je delila sa Pjerom i Anrijem Bekerelom), pa Nobelova za hemiju 1911. godine. Između njih — tragedija: Pjer je 1906. poginuo pod točkovima kočije, a Marija je preuzela njegovu katedru i postala prva žena profesor Sorbone.

Cena otkrića

Kada je izbio Prvi svetski rat, Marija je konstruisala pokretne rendgenske aparate — vojnici su ih zvali “male Kiri” — i lično na frontu snimala ranjenike. Niko tada nije slutio da zračenje, koje leči, ujedno i ubija. Marija Kiri umrla je 1934. godine od bolesti krvi izazvane decenijama rada sa radioaktivnim materijama. Njene laboratorijske sveske i danas su toliko radioaktivne da se čuvaju u olovnim kutijama — a čitaju samo u zaštitnoj opremi.